Cạo úp có kiểm soát

Cạo úp là kiểu cạo mủ di dần lên trên, khác với cạo ngửa, cạo dần dần xuống dưới gốc cây cao su. Lịch sử cạo úp được ghi nhận từ đầu thế kỷ 20 (Wright, 1992) và cạo úp nửa miệng cạo (1/2S) hoặc nguyên miệng cạo (S) trên lớp vỏ cạo bên trên. Cạo úp trở nên phổ biến rộng rãi trong giai đoạn thế chiến thứ II do lúc này yêu cầu về cao su tăng lên và khai thác mủ cao su cần áp dụng biện pháp cạo 2 miệng. Tuy nhiên, sản lượng mủ thu tăng lên theo kiểu cạo 2 miệng úp ngữa không thể duy trì lâu dài được, và thời điểm này cạo miệng ngửa và miệng úp chỉ với một con dao cạo, thiếu dao cạo chuyên dùng cho cạo úp là một trong những lý do chính làm cho cạo úp không phát huy được hiệu quả, cạo úp gây ra trên vỏ cạo những vết thương trầm trọng, mủ chảy tràn lan trên bề mặt cạo, mức hao dăm cạo khá nhiều và độ dốc miệng cạo úp dần dần mất sự kiểm soát, và hậu quả là sau một thời gian cây cao su cạo úp bị khô miệng cạo úp dần dần mất sự kiểm soát, và hậu quả là sau một thời gian cây cao su cạo úp bị khô miệng cạo, sản lượng mủ giảm dần. Thiếu dao cạo chuyên dùng cạo úp, người công nhân cạo mủ dễ bị mỏi cơ, tư thế cạo thiếu hoàn chỉnh và họ cảm thấy không mặn mà gì lắm với việc cạo úp.

Sau này, để khai thác mặt cạo cao lâu dài, người ta đã áp dụng cạo xuống ½ V bên trên miệng ngửa từ 1m hay hơn 1m dùng thang để leo lên cạo, phương pháp này còn có tên gọi là “cạo thang”. Tuy nhiên cách này sẽ làm sản lượng mủ giảm dần, nhất là khi cạo áp sát tới vùng vỏ tái sinh. Từ chỗ cạo thang khá vất vả và tốn nhiều thời gian, tăng chi phí sản xuất, chưa kể dễ gây tai nạn cho công nhân cạo do bị trượt té từ trên xuống, vào giữa những năm 1970, ở Malaysia đã có đề xuất một chế độ cạo úp có tên là cạo úp có kiểm soát (Control Upward Tapping : CUT) (P’Ng at al..,1976).

Sử dụng dao cạo cải tiến chuyên dùng cho cạo úp mà không cần dùng thang, có thể cạo úp đến 8 năm mà không gây ảnh hưởng đến sản lượng mủ.

Cạo úp có kiểm soát được thực hiện trên vỏ cạo nguyên sinh bên trên miệng cạo ngửa, và thường được tiến hành trong các trường hợp sau :

- Năng suất mủ thu thấp từ mặt cạo tái sinh.

- Vỏ cạo tái sinh bên dưới bị u nần, bị bệnh, khô mủ, độ dày vỏ chưa đạt yêu cầu khai thác.

- Thời gian cạo hết vỏ nguyên sinh bên dưới quá sớm.

- Rút ngắn thời gian khai thác mủ cao su.

Dao cạo chuyên dùng cho cạo úp có kiểm soát có tiết diện hình chữ V, mũi dao nhọn, tạo cho miệng cạo có lòng máng để mủ dính dạo theo miệng cạo, giảm tối thiểu mủ chảy lan, dao được gắn với một cán dao nghiêng một góc 30^o, để người công nhân cạo có thể dứng gần cây khi cạo mủ, không phải giơ tay lên khỏi vai, tránh mỏi tay và uể oải cơ thể sau khi cạo, ngoài ra còn có thể kiểm soát được đường cạo, độ dốc miệng cạo, cạo dăm cạo đồng đều hơn, ít gây phạm vào tượng tầng.

Do mũi dao tạo với sống dao một góc 60⁰ nên chiều dài miệng cạo được bảo đảm hơn, không bị cạo vượt, dao cạo càng bén, cạo càng nhanh càng dễ. Dao thường được mài bén má trong hoặc má ngoài, cán dao bằng gỗ hoặc bằng thép, dài khoảng 1,2m. Khi miệng cạo úp lên trên cao hơn, cán dao có thể được làm dài hơn cho phù hợp, trọng lượng dao nếu nhẹ khoảng 750g và nặng khoảng 900g. Khi dùng dao nhẹ, lúc cạo đòi hỏi dùng nhiều lực hơn, nhưng thường ít hao dăm cạo. Loại này thích hợp cho người mới bắt đầu cạo úp. Còn dao nặng thì thích hợp cho người có tay nghề cạo khá trở lên, vì đòi hỏi ít sức hơn nhưng mức độ hao dăm cạo hơi cao hơn và loại dao này tương đối thích hợp cho các cây già, có vỏ dày.

Với cạo úp có kiểm soát nên bắt đầu trên lớp vỏ nguyên sinh ở mặt cạo cao, ngay bên trên lớp vỏ tái sinh của mặt cạo ngửa. Tốt nhất trên bảng cạo đối diện với bảng cạo đang cạo ngửa. Độ dốc miệng cạo úp so với trục ngang là 45⁰. Có thể thiết kế miệng cạo úp ½ S hay ¼ S. Những nhát cạo đầu tiên được cạo xuống với dao cạo bình thường để tạo một khoảng cách tương đương với bề rộng của bản dao cạo úp chuyên dùng (khoảng 1,5 cm). Đây xem như là một miệng cạo hỗ trợ, sau đó sẽ tiến hành cạo úp, hướng miệng cạo úp từ đầu miệng cạo trước lần ra phía sau lên trên (đầu miệng cạo bên phải ở dưới thấp và đầu miệng cạo bên trái ở trên cao). Cạo úp ¼ S dễ kiểm soát hơn, hạn chế cạo phạm, ít hao vỏ cạo và giảm nhiều mủ chảy lan ra mặt cạo.

Trong cạo úp có kiểm soát cần chú trọng đến kỹ thuật cạo, cạo sát thương cây dễ làm mủ chảy leo, độ sâu cạp nên khống chế từ 0,5 - 1,0 mm cách tượng tầng là tốt nhất.

Nên khống chế và đánh dấu mức hao dăm cạo theo từng tháng, từng quý cho các cây cạo úp có kiểm soát, thường mức hao dăm cạo thay đổi theo độ cao miệng cạo và tuổi của vỏ cây. Khi mới bắt đầu cạo úp có kiểm soát, độ cao miệng cạo còn trong tầm kiểm soát và mủ cây có thể bóc bằng tay, mức hao dăm có thể quy hoạch khoảng 2,5cm/tháng (Vijayakumar, 191). Tuy nhiên khi miệng cạo ở mức cao hơn, do cạo không bóc được mủ dây, mức hao dăm có thể từ 3-4 cm/tháng.

Khi tăng chiều dài miệng cạo, năng suất mủ/ha/lần cạo sẽ tăng lên, thế nhưng có sử dụng chất kích thích như ethephon thì không cần phải kéo dài chiều dài miệng cạo, mà vẫn giữ ¼ S là đủ. Thường sử dụng kích thích với ethephon 5%, bôi hàng tháng theo cách bôi La (Lace application) là có hiệu quả. Vị trí bảng cạo úp đầu tiên và tiếp sau đó tùy thuộc vào vị trí bảng cạo và miệng cạo ngữa bên dưới.

Để việc cạo úp có kiểm soát có hiệu quả, cách di chuyển của người công nhân cạo khi cạo úp rất quan trọng. Khi bắt đầu vào cạo, sẽ cạo từ đầu dưới miệng cạo phía trước và cạo lên vòng ra phía sau, vì vậy người công nhân cạo phải tạo tư thế khởi động giang hai chân ra khoảng 60cm để tạo cân bằng trọng lượng cơ thể mình, khi tiến hàng cạo do chân phải di chuyển xen kẽ, trọng lượng cơ thể sẽ đặt vào chân này đến chân kia, trong lúc cạo, nên giữ cán dao sát vào thân và cánh tay trái đứng bao giờ giơ lên khỏi bờ vai. Tay phải cầm dao cạo và tay trái điều khiển hướng dao cạo theo đường cạo thiết kế. Khi miệng cạo ở trên cao, để cạo dễ dàng, bàn tay trái và tay phải điều khiển cán dao để cạo nhấp dần lên. Để triển khai việc cạo úp có kiểm soát đạt hiệu quả, cần tổ chức tập huấn cho công nhân cạo về kỹ thuật cạo úp và cách sử dụng dao cạo úp ít nhất là một tuần.

Chiều dài miệng cạo úp có kiểm soát tùy thuộc thời gian bố trí cạo úp, nếu cạo theo nhịp độ cạo d/3 và miệng cạo ½ S thì thời gian để hoàn tất một bẳng cạo khoảng 2 năm, và nếu cạo 1/3 S thì có thể đến 5-6 năm, cạo ¼ S thời gian sẽ nhiều hơn nữa.

Chế độ cạo úp có kiểm soát hiện nay đang áp dụng ở Việt Nam tương đối có hiệu quả là cạo theo chế độ 1/4S d/3 8m/12. ET 2,5% 6/y cho cây có tuổi cạo cạo từ năm thứ 5-6 trở đi và thời gian cạo úp có kiểm soát như thế khoảng 12 năm (mỗi bảng cạo 3 năm).

Một số kết quả thí nghiệm ở Ấn Độ cho thấy, kết hợp cạo úp có kiểm soát ¼ S cùng lúc với cạo ngửa bình thường trên vỏ tái sinh, sản lượng mủ thu tăng lên khoảng 150% so với cạo ngửa bình thường.

NV My

Ban QLKT - TCTCSVN